1- Ni\u00e7in b\u00f6yle bir \u00e7al\u0131\u015fmaya ihtiya\u00e7 duydunuz? <\/b><\/p>\n
\u00a0Yabanc\u0131lar\u0131n Ayasofya \u00fczerine ilgi ve ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 artarak devam etmi\u015f, bu yo\u011fun ilgi sayesinde \u00e7ok say\u0131da eser ve makale kaleme al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu ne\u015friyatta, Ayasofya’n\u0131n sadece bir Bizans\u00a0kilisesi olarak mimari, tezyini \u00f6zellikleri ve manevi de\u011feri inceden inceye i\u015flenmesine mukabil, 527 senelik T\u00fcrk hakimiyeti\u00a0esnas\u0131nda yap\u0131lan, ilave edilen T\u00fcrk eserleri\u00a0hakk\u0131nda da\u011f\u0131n\u0131k ve pek az malumata yer verilmi\u015ftir. \u0130\u015fin hakikat\u0131 \u015fu ki, Ayasofya’n\u0131n mimari muhtevas\u0131n\u0131 kavramaya y\u00f6nelenler, bu yap\u0131n\u0131n sonradan bir Osmanl\u0131\u00a0camii olarak ele al\u0131n\u0131\u015f\u0131ndaki problemlere pek e\u011filmemi\u015ftir[1]<\/a>. Dolay\u0131s\u0131yla Osmanl\u0131 Ayasofya’s\u0131na dikkatle e\u011filen detayl\u0131 ve m\u00fcstakil bir tek esere bile tesad\u00fcf edilememektedir.<\/p>\n Bizdeki ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ise bat\u0131l\u0131 meslekta\u015flar\u0131n\u0131n yolunu izlemi\u015f, Osmanl\u0131 Ayasofyas\u0131 ve buna ait k\u00fclliyenin b\u00fct\u00fcn\u00fcne y\u00f6nelik incelemeler yetersiz kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sebeple, Ayasofya ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 ile tan\u0131nan Feridun Dirimtekin;\u00a0fethi m\u00fcteakip Ayasofya’da yap\u0131lan tamirler ve de\u011fi\u015fiklikler hakk\u0131nda esasl\u0131 bir bilgiye malik de\u011filiz diyor. Erdem Y\u00fccel, Ayasofya’n\u0131n onar\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcze yans\u0131tan belge ve kaynaklarda bize \u0131\u015f\u0131k tutabilecek bilgilerin yok denebilecek kadar azl\u0131\u011f\u0131ndan yak\u0131nmaktad\u0131r. Bu noktada Semavi Eyice \u015fu uyar\u0131y\u0131 yap\u0131yor;\u00a0Ayasofya’n\u0131n Bizans\u00a0sanat\u0131 i\u00e7indeki yeri kadar, T\u00fcrk\u00a0sanat\u0131nda da \u00f6nemli bir yeri bulunmaktad\u0131r. Ayasofya’n\u0131n T\u00fcrk devri ekleri\u00a0de\u011ferlendirilmeli ve onlar ilk yap\u0131l\u0131\u015f gayelerine uygun bir bi\u00e7imde te\u015fhire a\u00e7\u0131lmal\u0131d\u0131r[2]<\/a>.<\/p>\n Bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 d\u00f6nemi\u00a0i\u00e7in bilgi ve belge yoksunlu\u011funa dair s\u00f6zleri, bu\u00a0 geni\u015f Osmanl\u0131 aral\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6z ard\u0131 edildi\u011finin bir g\u00f6stergesidir. Halbuki Osmanl\u0131 ar\u015fiv kaynaklar\u0131n\u0131n sundu\u011fu mebzul dok\u00fcman kar\u015f\u0131s\u0131nda \u015fa\u015f\u0131rmamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Sa\u011f milliyet\u00e7i tandanstaki \u00e7o\u011fu literat\u00fcr ise, saf ve s\u0131\u011f bir hamasetten \u00f6teye gitmemi\u015ftir. \u0130\u015fte elinizdeki bu m\u00fctevazi \u00e7al\u0131\u015fma, Osmanl\u0131 Ayasofyas\u0131’n\u0131, Ayasofya ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 i\u00e7erisinde parantez aral\u0131\u011f\u0131ndan kurtarabilirse kendini \u015fansl\u0131 sayacakt\u0131r. Zira Osmanl\u0131 d\u00f6nemi,\u00a0Ayasofya i\u00e7in be\u015f y\u00fcz y\u0131la yak\u0131n bir parantez i\u00e7i de\u011fil, ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na incelenmesi ve ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gereken uzun ve verimli bir d\u00f6nemi olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n \u0130\u015fte b\u00fct\u00fcn bu sebeplere \u00fc\u00e7 daha \u00f6nemli sebep eklendi ve yeni bir \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n yap\u0131lmas\u0131 gere\u011fi 1996 y\u0131l\u0131ndan beri, eserin m\u00fcelliflerinden Prof. Dr. Ahmet Akg\u00fcnd\u00fcz\u2019\u00fcn zihnini me\u015fgul etmeye ba\u015flad\u0131. Birincisi, <\/b>500 y\u0131ll\u0131k Osmanl\u0131 Ayasofya\u2019s\u0131n\u0131n temeli kabul edilen Fatih\u2019in Ayasofya Vakfiyesinin sadece II. Bayezid devrinde yap\u0131lan T\u00fcrk\u00e7e Muhtasar\u0131n\u0131n Vak\u0131flar Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc taraf\u0131ndan ne\u015fredilmi\u015f olmas\u0131 yani hen\u00fcz ana vakfiyenin orijinali olan Arap\u00e7as\u0131ndan terc\u00fcmesinin bile yap\u0131lmam\u0131\u015f olmas\u0131; Arap\u00e7a vakfiyenin ise sadece faksimile metninin ve ana n\u00fcshadan al\u0131nan n\u00fcshas\u0131n\u0131n ne\u015fredilmi\u015f olmas\u0131 bizi hayrete d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. Fatih Sultan Mehmed\u2019in 70 k\u00fcs\u00fcr metrelik ama en az 4-5 metrelik k\u0131sm\u0131, iddiaya g\u00f6re 1950\u2019lerdeki bir yurtd\u0131\u015f\u0131 sergide kaybolan ve asl\u0131 hala Tapu-Kadastro genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc Kuyud-u Kadime Ar\u015fivinde yer alan Ayasofya Vakfiyesinin ne\u015fredilmemesi m\u00fcellifi hayrete d\u00fc\u015f\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc. Senelerce bu Vakfiyenin bir kopyas\u0131n\u0131 elde etmek \u00fczere kap\u0131 kap\u0131 dola\u015ft\u0131 ve Fatih\u2019in bu vakfiyesi maalesef h\u0131rs\u0131zdan saklanan bir m\u00fccevher kutusu gibi m\u00fcelliften saklan\u0131yordu. Nihayet \u00f6nce siyah-beyaz bir n\u00fcshas\u0131 ve sonra da renkli n\u00fcshas\u0131 elde edildi. II. Bayezid d\u00f6nemindeki Muhtasar T\u00fcrk\u00e7e N\u00fcsha ve yay\u0131nlanan Arap\u00e7a n\u00fcsha ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131larak terc\u00fcme edildi. \u0130kincisi, <\/b>Abd\u00fclmecid zaman\u0131nda Fossati\u2019ye haz\u0131rlat\u0131lan ve 25 Osmanl\u0131 Ayasofya\u2019s\u0131n\u0131 yans\u0131tan harika resimlerin, Londra\u2019da bas\u0131lan n\u00fcshas\u0131 de\u011fil Padi\u015fah\u2019a sunuldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen ana n\u00fcshas\u0131 ele ge\u00e7ince, bu projenin mutlaka tamamlanmas\u0131 arzusunu kam\u00e7\u0131lad\u0131. Ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc <\/b>olarak, mevcut iddialar\u0131n aksine Osmanl\u0131 ar\u015fiv ve k\u00fct\u00fcphanelerinde birka\u00e7 tane de\u011fil binlerce ar\u015fiv vesikas\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 bu projenin hemen ba\u015flamas\u0131n\u0131n fariza-i zimmet oldu\u011funu ortaya koydu. Art\u0131k tek mani kalm\u0131\u015ft\u0131; o da haz\u0131r olan projenin iskeletini doldurmak ve \u00f6zellikle de Osmanl\u0131 ve Cumhuriyet kaynaklar\u0131n\u0131 kullanmak. 2001 y\u0131l\u0131nda Rotterdam \u0130slam \u00dcniversitesi Rekt\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn g\u00f6revini y\u00fcklenmek m\u00fcellifin Ayasofya Projesini baltalam\u0131\u015ft\u0131. Ancak \u2018Bir \u015fey tamamen elde edilemezse, tamamen de terk edilmemeli\u2019 <\/b>kural\u0131 gere\u011fi, bu proje gecikmemeliydi. Akg\u00fcnd\u00fcz\u2019\u00fcn imdad\u0131na iki k\u0131ymetli ara\u015ft\u0131rmac\u0131 yeti\u015fti ve bu projeyi tamamalama vazifesini, Akg\u00fcnd\u00fcz ile birlikte Do\u00e7. Dr. Said \u00d6zt\u00fcrk ve Ya\u015far Ba\u015f \u00fcstlendi. Bu iki ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 ve Cumhuriyet kaynaklar\u0131n\u0131 tamamen yeniden tarad\u0131klar\u0131 eserde\u00a0 de m\u00fc\u015fahede edilecektir.<\/p>\n <\/p>\n 2- Osmanl\u0131 d\u00f6nemiyle ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar yaparken zorluklarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131n\u0131z m\u0131? Yeterli bilgi ve belgeye ula\u015fabildiniz mi?<\/b><\/p>\n \u00a0<\/b><\/p>\n Bence en b\u00fcy\u00fck zorlu\u011fu iki yerde \u00e7ektik. Bunlardan birincisi<\/b>, Fatih\u2019in Tapu-Kadastro Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc Kuyd-\u0131 Kadime Ar\u015fivindeki 66 metrelik Ceylan Derisi \u00fczerine yaz\u0131l\u0131 Ayasofya Vakfiyesine ul\u015fmam\u0131z tam 7 sene s\u00fcrd\u00fc. Araya sokmad\u0131\u011f\u0131m\u0131\u00a0 siyasi bile kalmad\u0131. Nice Ba\u015fbakan yard\u0131mc\u0131lar\u0131na ve nice bakanlara m\u00fcracaat ettik. Daha sonra rahmetli \u00d6zal\u2019\u0131n Ayasofya Vakfiyesine kar\u015f\u0131 olan hassasiyeti ve o d\u00f6nemde siyah beyaz da olsa mikrofilminin al\u0131nm\u0131\u015f olmas\u0131 bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 a\u00e7t\u0131. Yeni h\u00fck\u00fcmet zaman\u0131nda ise kolayl\u0131kla renkli dialar\u0131n\u0131 da alabildik. \u0130kincisi<\/b> ise, hala de\u011fi\u015fti\u011fine inanmad\u0131\u011f\u0131m Vak\u0131flar Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcndeki belgelere ula\u015fmak oldu. E\u011fer Dr. Nazif \u00d6zt\u00fcrk\u2019\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve katk\u0131s\u0131 olmasayd\u0131, belki de baz\u0131 konular ayd\u0131nlat\u0131lamayackt\u0131.\u00a0 Ancak Vak\u0131flardan alamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z b\u00fct\u00fcn belgeleri ba\u015fka kurumlar\u0131 ar\u015fivinden elde edebildik.<\/p>\n Bence en b\u00fcy\u00fck zorluk b\u00f6yle bir esere sponso bulamamakt\u0131. Bunun hikayesini zaman yazacakt\u0131r. Ancak yay\u0131nlad\u0131ktan sonra, \u00fcslubumuzu ve kaynaklar\u0131m\u0131z\u0131 g\u00f6renler, b\u00f6yle bir eser yaz\u0131lmal\u0131yd\u0131 diyorla.<\/p>\n <\/p>\n 3- Orijinal yap\u0131lar\u0131n oldu\u011fu d\u00f6nemde Ayasofya b\u00fcy\u00fck bir k\u00fclliye. O k\u00fclliye i\u00e7inde neler vard\u0131? Neleri kaybetti? Nas\u0131l? Osmanl\u0131 Ayasofya\u2019s\u0131 neyi ifade ediyor?<\/b><\/p>\n Bu kitap, de\u011ferli m\u00fcellif arkada\u015f\u0131m Said \u00d6zt\u00fcrk bey\u2019in ifadesiyle, Ayasofyan\u0131n kiliseden k\u00fclliyeye \u00e7evrilmesinin tarihidir.<\/b><\/p>\n Ayasofya kiliseden camiye \u00e7evrildikten sonra, T\u00fcrk-\u0130sl\u00e2m gelene\u011fine uygun olarak \u00e7evresine \u00e7e\u015fitli yap\u0131lar eklenmi\u015ftir. Genellikle b\u00fct\u00fcn b\u00fcy\u00fck camilerde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, Ayasofya’da dahi Osmanl\u0131\u00a0dini ve sivil mimarisine ait ekleri g\u00f6r\u00fcyoruz. Bunlar, \u00e7e\u015fme, medrese, im\u00e2ret, hamam, k\u00fct\u00fcphane, muvakkithane, mekteb, vesairedir. Bir devrin en b\u00fcy\u00fck camii oldu\u011fu i\u00e7in de bir\u00e7ok sultan\u0131n naa\u015f\u0131, \u00e7evredeki t\u00fcrbelere g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015flerdir[3]<\/a>.<\/p>\n Fatih, Ayasofya’ya mihr\u00e2b, minber, k\u00fct\u00fcphane, medrese\u00a0yapt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Mihr\u00e2b\u0131n \u00f6n\u00fcnde duran iki muazzam \u015famdan, Kanun\u00ee\u00a0zaman\u0131nda Macaristan\u00a0seferinde Maryas’\u0131n saray\u0131ndan al\u0131n\u0131p getirilmi\u015fti. Daha \u00f6nce ba\u015flay\u0131p, III. Murad\u00a0zaman\u0131nda iki kal\u0131n minareyi tamamlayan Sinan, ayn\u0131 zamanda camii y\u0131k\u0131lmaktan kurtarm\u0131\u015f, Marmara’ya bakan arka cephesine payandalar\u00a0eklemek suretiyle m\u00e2bedi takviye etmi\u015fti. Minber, m\u00fcezzin mahfili, ana mek\u00e2nda ayr\u0131ca bulunan d\u00f6rt mermer mahfil, mermer vaiz k\u00fcrs\u00fcs\u00fc ile Bergama\u00a0k\u00fcpleri\u00a0III. Murad devrine aittir. \u015eahni\u015finli mahfil ile kubbede as\u0131l\u0131 b\u00fcy\u00fck \u015famdan, III. Ahmed’in eseridir. \u00dcst katta bulunan mahfil, im\u00e2ret, \u015fad\u0131rvan, s\u0131byan mektebi\u00a0ve k\u00fct\u00fcphane, I. Mahmud’un T\u00fcrk\u00a0sanat\u0131na hediyesidir. B\u00fcy\u00fck kubbede yaz\u0131l\u0131 olan Besmele ve N\u00fbr s\u00fbresinin 35. ayeti, Kazasker Mustafa \u0130zzet Efendi’nin sekiz levhas\u0131 ve camide bulunan di\u011fer hat levhalar, hat sanat\u0131n\u0131n \u015faheserleri olarak Ayasofya’y\u0131 s\u00fcslemektedir. Bug\u00fcn ibadet yeri olarak a\u00e7\u0131k tutulan, eskiden h\u00fcnk\u00e2r mahfiline ge\u00e7i\u015fi sa\u011flayan h\u00fcnk\u00e2r dairesi\u00a0ile i\u00e7eride bulunan h\u00fcnk\u00e2r mahfili ve d\u0131\u015far\u0131daki muvakkithane, Sultan Abd\u00fclmecid\u00a0devrine aittir ve Fossati\u00a0taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Alt\u0131 adedi mihr\u00e2b\u0131n oldu\u011fu duvar taraf\u0131nda bulunan al\u00e7\u0131 pencereler, i\u00e7eride ve Ayasofya’n\u0131n d\u0131\u015f \u00e7evresinde bulunan sebiller, d\u00f6rt minare, 1935’de y\u0131kt\u0131r\u0131lan medrese, be\u015f t\u00fcrbe, alemler, yaz\u0131lar, \u00e7iniler, maksureler, \u015febekeler, kandiller, tezyinat, padi\u015fah hatt\u0131 levhalar, sair cami e\u015fyas\u0131 gibi daha onlarca sayaca\u011f\u0131m\u0131z T\u00fcrk eserleri, art\u0131k ilk kilisenin ne kadar de\u011fi\u015fti\u011fini ispatlamaktad\u0131r[4]<\/a>. Ayasofya \u00fczerindeki Osmanl\u0131\u00a0eme\u011fi tabii ki bu kadarla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. Buras\u0131 her padi\u015fah\u0131n g\u00f6z bebe\u011fi olmu\u015ftur. Her devir, her y\u0131l nerede ise her g\u00fcn \u00fczerine titrenmi\u015f; bak\u0131m\u0131, onar\u0131m\u0131 ve g\u00fczelli\u011finin korunmas\u0131 ve artt\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in hi\u00e7bir masraftan ka\u00e7\u0131n\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu i\u015f bir bak\u0131ma saltanat penceresinin, d\u0131\u015far\u0131ya ve halka kar\u015f\u0131 onuru, gururu, mek\u00e2n\u0131, g\u00fcc\u00fc ve \u015ferefinin bir timsali olmu\u015ftur. Sadece Ayasofya i\u00e7inde, her as\u0131rda bir T\u00fcrk eseri bulmak m\u00fcmk\u00fcn hale gelmi\u015ftir. Her devirde camiye adeta bir T\u00fcrk eseri kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. M\u00fc\u015ftemilat\u0131yla binay\u0131 bu zaviyeden de\u011ferlendirdi\u011fimizde T\u00fcrk eserleri yar\u0131dan fazlay\u0131 bulur. S\u00fcheyl \u00dcnver, “Ayasofya, medresesi,<\/b> t\u00fcrbeleri, I. Mahmud’un kurdu\u011fu pek zarif k\u00fct\u00fcphanesi, mahfilleri, \u015fad\u0131rvan\u0131yla, sebili, ilk mektebi ve muvakkithanesi ile en m\u00fchim \u0130sl\u00e2m\u00ee sitelerimizden biri olmu\u015ftur” der. Halim Baki Kunter ise, “Ayasofya, Osmanl\u0131lar vesilesiyle varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bug\u00fcne kadar s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu milletimiz i\u00e7in bir iftihar vesilesidir. Fatih, aya\u011f\u0131n\u0131n tozu ile Ayasofya’da namaz k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve onun ebediyete kadar vakfetti\u011fi camiidir. Ayasofya \u00fczerine T\u00fcrk\u00a0milletinin eme\u011fi \u00e7oktur. Onu bir T\u00fcrk eseri kabul etmek l\u00e2z\u0131m gelir” der[5]<\/a>.<\/p>\n Y\u0131kt\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olan Ayasofya Medresesi, y\u0131kt\u0131r\u0131lmadan \u00f6nceki son \u015fekline uygun olarak yeniden yapt\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu binan\u0131n yeniden yapt\u0131r\u0131lmas\u0131, idari bina ihtiyac\u0131n\u0131 da giderecektir.<\/p>\n Ayasofya Camii’nden al\u0131n\u0131p, di\u011fer camilere veya m\u00fczelere aktar\u0131lan hat levhalar\u0131 ve di\u011fer eserler geri getirilerek eski yerlerine konulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Vak\u0131flar B\u00f6lge M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc’n\u00fcn deposu olarak kullan\u0131lmakta olan im\u00e2rethane binas\u0131 bo\u015falt\u0131larak onar\u0131mdan ge\u00e7irilmeli, buras\u0131 idari bina, im\u00e2rethane ya da yap\u0131l\u0131\u015f gayesine uygun bir hizmet \u00fcnitesi haline getirilmeli, gerekirse \u00f6zel i\u015fletmeciye verilmelidir.<\/p>\n <\/p>\n 4- Ayasofya\u2019y\u0131, Ayasofya yapan nedir? Neden Ayasofya etraf\u0131nda bir hassasiyet olu\u015ftu?<\/b><\/p>\n Ayasofya, \u015fu anda 3 ila 4 milyar aras\u0131nda bir n\u00fcsfusa sahip Hristiyan ve M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyan\u0131n sayg\u0131 g\u00f6sterdi\u011fi ve hayaller kurdu\u011fu bir mabeddir. \u0130slam alemi a\u00e7\u0131s\u0131ndan evvela onun kiliseden camiye \u00e7evrilmesi tam anlam\u0131 ile Yeni\u00e7a\u011f\u0131 a\u00e7\u0131p kapatan bir olay olmu\u015ftur. Di\u011fer taraftan Fatih taraf\u0131ndan verilen Fethiye Camii ad\u0131yla fethin sembol\u00fc haline gelmi\u015ftir. En \u00f6nemlisi de Hristiyanl\u0131\u011f\u0131n \u0130slamiyete teslimini sembolize eden bir olayd\u0131r. Bu sebeple ba\u015fta Ortodokslar olmak \u00fczere baz\u0131 Hristiyan gruplar\u0131n T\u00fcrklere duydu\u011fu kin buradan kaynaklanmaktad\u0131r. En \u00f6nemlisi de, bence Ayasofya Ab ruhunu yans\u0131tan tarihi bir mabeddir. \u0130leride M\u00fcsl\u00fcman Hristiyan diyalo\u011funu \u00f6nemli bir merkezi haline gelecektir. Bir Avrupal\u0131 siyaset\u00e7inin, \u2018Bence ana mekan Camiolarak ibadete a\u00e7\u0131lmal\u0131; galeriler ise Hristiyan alemi ve b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyayay a\u00e7\u0131k halde kalmal\u0131. B\u00f6ylece her iki din mensuplar\u0131 Ayasofya\u2019y\u0131 sever demesi ilgin\u00e7tir.<\/p>\n Ayasofya d\u00fcnya kamuoyunun \u00fczerinde durdu\u011fu bir m\u00e2bed. Dokuz y\u00fcz y\u0131l k\u00fcsur Bizans\u0131n kalbinde bir kilise ve en kutsal m\u00e2bedlerinden birisi. Be\u015f y\u00fcz y\u0131la yak\u0131n Osmanl\u0131’n\u0131n i\u00e7inde hu\u015fu ve ha\u015fyetle ibadet etti\u011fi bir cami. \u0130stanbul’un fethinin sembolle\u015fen ismi. Ne var ki, Cumhuriyet T\u00fcrkiyesi’nde \u00fczerinde toplum mutabakat\u0131n\u0131n sa\u011flanamad\u0131\u011f\u0131, en \u00e7ok m\u00fcnaka\u015fa edilen bir m\u00e2bed.<\/p>\n Her d\u00f6nemin ayr\u0131 bir Ayasofyas\u0131 var. Bizans’\u0131n Ayasofyas\u0131, Latinler’in Ayasofyas\u0131, Osmanl\u0131’n\u0131n Ayasofyas\u0131, Cumhuriyet T\u00fcrkiyesi’nin Ayasofyas\u0131… ve her d\u00f6nemin ayr\u0131 bir hikayesi var; asl\u0131nda Ayasofya insanl\u0131\u011f\u0131n uzun bir hikayesi. Zira bu muhte\u015fem m\u00e2bed \u00fczerinde bin be\u015f y\u00fcz y\u0131ll\u0131k tarihi bar\u0131nd\u0131r\u0131yor. Hakk\u0131nda yaz\u0131lanlar\u0131n isim listesi, b\u00fcy\u00fck bir kitap olu\u015fturacak hacimde. M\u00e2bed, b\u00fcnyesinde sadece kutsal\u0131 bar\u0131nd\u0131rmad\u0131. \u0130ktidar m\u00fccadelelerine, g\u00fc\u00e7, ihti\u015fam ve g\u00f6steri\u015fe, direni\u015f ve kaybedi\u015fe, ya\u011fma ve tahribe, fethe ve daha bir \u00e7ok hadiseye \u015fahitlik etti.<\/p>\n Bizans\u00a0devrinde oldu\u011fu gibi, Osmanl\u0131\u00a0devrinde de Ayasofya, siyasi, dini ve sosyal fonksiyonlar\u0131 ile \u00f6nemli bir yere sahipti. Padi\u015fah, \u015fehzadeler ve di\u011fer \u00f6nemli devlet adamlar\u0131 baz\u0131 vakit namazlar\u0131n\u0131 burada k\u0131lar; zafer, bayram ve kandil kutlamalar\u0131\u00a0 bazen padi\u015fah ve di\u011fer \u00f6nemli devlet adamlar\u0131n\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131yla burada yap\u0131l\u0131r; zaman zaman sivil ve askeri itaatsizliklere merkez te\u015fkil ederdi. Yeni\u00e7eriler, baz\u0131 ta\u015fk\u0131nl\u0131klar\u0131n\u0131 burada sergiler; halktan baz\u0131lar\u0131 padi\u015faha memnuniyetsizli\u011fini burada ifade ederdi. Ayasofya, resmi ge\u00e7idin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 m\u00e2bedlerden biri idi. Merkez camii idi. Bu vesileyle g\u00f6revlileri, korunmas\u0131, temizli\u011fi, gelirleri ve benzeri durumlar\u0131 itibariyle dikkat \u00e7ekiyordu. Mesela Ayasofya K\u00fcrs\u00fc \u015eeyhli\u011fi, benzeri payeler aras\u0131nda en itibarl\u0131s\u0131 idi.<\/p>\n \n 5- Ayasofya her d\u00f6nemde farkl\u0131 anlamlar y\u00fcklendi. D\u00f6nemler itibariyle Ayasofya neleri sembolize etti? <\/b><\/p>\n <\/p>\n \u0130stanbul ve Ayasofya’dan bahsederken, her ikisine ait tarihin alt\u0131 farkl\u0131 devrini unutmamak gerekir:<\/p>\n 1- Yunanl\u0131lar\u0131n hakim oldu\u011fu Byzantium\u00a0\u015fehri ve i\u00e7indeki m\u00e2bed ki, Ayasofya ismi mevcut de\u011fil (M\u00d6 660-MS 73). MS 2. as\u0131rda Roma \u0130mparatoru Septimius Severus taraf\u0131ndan \u015fehir y\u0131k\u0131l\u0131r ve \u00f6nemsiz bir k\u00f6y halini al\u0131r. Ayasofya yerindeki m\u00e2bed de bu tahripten nasibini al\u0131r.<\/p>\n 2- Hristiyanla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Roma \u0130maparatorlu\u011fu (MS 324-395) hakimiyetindeki Konstantinopolis \u015fehri MS 324 tarihinde; ilk Ayasofya, 326’da, Konstantinos taraf\u0131ndan in\u015fa edilmeye ba\u015flan\u0131r. O\u011flu II. Konstantios taraf\u0131ndan tamamlan\u0131r.<\/p>\n 3- \u0130kinci Ayasofya, II. Theodosios (408-450) taraf\u0131ndan yeniden in\u015fa edilir. \u015eu anda bu ikinci Ayasofya’n\u0131n sadece kal\u0131nt\u0131lar\u0131 mevcuttur.<\/p>\n 4- As\u0131l b\u00fcy\u00fck Ayasofa 532-537 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Justinianus taraf\u0131ndan in\u015fa edilmi\u015ftir G\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelen \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc Ayasofya budur.<\/p>\n 5- Osmanl\u0131 hakimiyeti (1453-1923) ki, bu d\u00f6nemde Ayasofya Fethiye camisidir.<\/p>\n 6- Cumhuriyet d\u00f6neminde, 1934 y\u0131l\u0131ndan bug\u00fcne kadar ge\u00e7en zaman i\u00e7inde Ayasofya m\u00fcze olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n <\/p>\n 6- Bu \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 yaparken en \u00e7ok neye \u015fa\u015f\u0131rd\u0131n\u0131z? \u0130lginizi \u00e7eken ne oldu?<\/b><\/p>\n \u00c7ok \u015fa\u015f\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z noktalar var. Baz\u0131lar\u0131n\u0131 sayal\u0131m.<\/p>\n 1. Baz\u0131 Cumhuriyet d\u00f6nemi yazarlar\u0131n\u0131 Osmanl\u0131 Ayasofyas\u0131 ile alakal\u0131 yaz\u0131l\u0131 kaynaklar\u0131n az oldu\u011funu s\u00f6ylemeleri. Ger\u00e7ekten Osmanl\u0131 Ayasofyas\u0131 ve buna ait k\u00fclliyenin b\u00fct\u00fcn\u00fcne y\u00f6nelik incelemeler yetersiz kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sebeple, Ayasofya ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 ile tan\u0131nan Feridun Dirimtekin;\u00a0fethi m\u00fcteakip Ayasofya’da yap\u0131lan tamirler ve de\u011fi\u015fiklikler hakk\u0131nda esasl\u0131 bir bilgiye malik de\u011filiz diyor. Erdem Y\u00fccel, Ayasofya’n\u0131n onar\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcze yans\u0131tan belge ve kaynaklarda bize \u0131\u015f\u0131k tutabilecek bilgilerin yok denebilecek kadar azl\u0131\u011f\u0131ndan yak\u0131nmaktad\u0131r. Halbuki biz binlerce belgeyi ancak 500 k\u00fcsur sayfada \u00f6zetleyebildik.<\/p>\n 2. 500 y\u0131ll\u0131k Osmanl\u0131 Ayasofya\u2019s\u0131n\u0131n temeli kabul edilen Fatih\u2019in Ayasofya Vakfiyesinin sadece II. Bayezid devrinde yap\u0131lan T\u00fcrk\u00e7e Muhtasar\u0131n\u0131n Vak\u0131flar Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc taraf\u0131ndan ne\u015fredilmi\u015f olmas\u0131 yani hen\u00fcz ana vakfiyenin orijinali olan Arap\u00e7as\u0131ndan terc\u00fcmesinin bile yap\u0131lmam\u0131\u015f olmas\u0131; Arap\u00e7a vakfiyenin ise sadece faksimile metninin ve ana n\u00fcshadan al\u0131nan n\u00fcshas\u0131n\u0131n ne\u015fredilmi\u015f olmas\u0131 bizi hayrete d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n 3. . Eski Ayasofya, g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelebilmi\u015f iken, ondan daha gen\u00e7 olan Osmanl\u0131\u00a0d\u00f6nemi\u00a0Ayasofya yap\u0131lar\u0131n\u0131n yok olu\u015fu anla\u015f\u0131l\u0131r gibi de\u011fil. Erdem Y\u00fccel’in ifadesiyle ortada kay\u0131p bir Ayasofya\u00a0var. Deyim yerindeyse, vaktiyle i\u00e7inde g\u00fcr\u00fcl g\u00fcr\u00fcl ibadet edilen Ayasofya, bug\u00fcn b\u00fct\u00fcn elbiselerinden soyulmu\u015f, \u00f6l\u00fc bir mezar s\u00fck\u00fbtu i\u00e7inde bombo\u015f. Bug\u00fcnk\u00fc haliyle Ayasofya, ger\u00e7ek manas\u0131ndan s\u0131yr\u0131lm\u0131\u015f bir ta\u015f ve s\u00fctun y\u0131\u011f\u0131n\u0131 halinde. Jane Taylor; bize lo\u015f gelen \u0131\u015f\u0131k, ibadetin sona erdi\u011fi ony\u0131llardan sonra art\u0131k dini de\u011fil. \u015eimdi \u00f6n\u00fcm\u00fczde, t\u0131pk\u0131 art\u0131k trenlerin gelmedi\u011fi ve yaln\u0131zca eski ve gri, bo\u015f kabuk gibi kalm\u0131\u015f, ama yine de eski zarafetini yitirmemi\u015f b\u00fcy\u00fck bir tren istasyonuna benzeyen bir yap\u0131 duruyor. Boyama, bu muhte\u015fem yap\u0131ya parlakl\u0131k getirmi\u015f\u00a0 olsa da, ibadet atmosferini asla geri getiremiyor diyor[6]<\/a>.<\/p>\n 4. 1930’lu y\u0131llarda T\u00fcrkiye’nin siyasetine y\u00f6n veren ricalin ve T\u00fcrk b\u00fcrokrasisinin i\u00e7inde bulundu\u011fu ruh haline dikkat \u00e7ekmek isteriz. Ayasofya’n\u0131n m\u00fczeye \u00e7evrilmesi i\u00e7in b\u00fcy\u00fck gayret sarfeden Aziz Ogan’\u0131n ba\u015f\u0131nda bulundu\u011fu komisyon heyetinden Alman Erkhard Ungar d\u0131\u015f\u0131ndaki T\u00fcrk\u00a0\u00fcyeler, m\u00e2bedin tamamen kapat\u0131lmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde g\u00f6r\u00fc\u015f bildirirken, Alman Erkhard Ungar caminin m\u00e2bed k\u0131sm\u0131n\u0131n ibadete kapat\u0131larak Bizans \u00c2sar\u0131 M\u00fczesi\u00a0haline getirilmesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve m\u00e2bed k\u0131sm\u0131n\u0131n aynen a\u00e7\u0131k kalmas\u0131 gerekti\u011finde\u00a0 \u0131srar etmi\u015f ve rapora muhalefet \u015ferhi koymu\u015ftur[7]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n 7- Y\u0131llard\u0131r \u2018Ayasofya\u2019n\u0131n minareleri s\u00f6k\u00fcl\u00fcrse bina y\u0131k\u0131l\u0131r\u2019 diye bir bilgi g\u00fcndemde. Bu do\u011fru mu? Asl\u0131 nedir?<\/b><\/p>\n Ayasofyan\u0131n Osmanl\u0131 Devlet,i zaman\u0131nda yap\u0131lan payandalar\u0131 da minareleri de ger\u00e7ekten eserin ayakta durmas\u0131na sebep olan \u00f6nemli nedenlerdendir. Ayr\u0131nt\u0131y\u0131 b\u00fct\u00fcn y\u00f6nleriyle kitapta anlatt\u0131k.<\/p>\n <\/p>\n 8- Aysofya nas\u0131l m\u00fczeye \u00e7evrildi? Buna neden gerek duyuldu?<\/b><\/p>\n Ayasofya\u2019n\u0131n m\u00fczeye \u00e7evrili\u015f nedenleri g\u00fcl\u00fcn\u00e7 denecek kadar basittir. Raporlarda zikredilenler aras\u0131ndaki iki gerek\u00e7eyi s\u00f6ylemek ve ona g\u00fclmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr: 1)\u00a0 T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmetinin maddi imkanlar\u0131n\u0131n tamir ve bak\u0131ma m\u00fcsait olmamas\u0131, e\u011fer m\u00fczeye \u00e7evrilirse ba\u015fta Bizans Enstit\u00fcs\u00fc olmak \u00fczere bat\u0131l\u0131 kurulu\u015flar\u0131n para tahsis edece\u011fi iddias\u0131. 2) 1930\u2019lu y\u0131llar\u0131ndaki H\u00fck\u00fcmetlerin Yunanistana jest yapmak istemeleri ve Bat\u0131l\u0131 devletlere kendi ifadeleriyle \u015firin g\u00f6z\u00fckmeleri. Bunlar\u0131n ger\u00e7ek sebepler olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131\u00a0 m\u00fczeye \u00e7evrili\u015f hikayesi ile alakal\u0131 belge ve raporlar\u0131 okuyanlar adaha iyi anlayacaklard\u0131r.<\/p>\n <\/p>\n 9- Ayasofya vakfiyesinde neler var?<\/b><\/p>\n Fatih Vakfiyesinde Ayasofya ile beraber be\u015f b\u00fcy\u00fck caminin vak\u0131f yap\u0131l\u0131\u015f hikayesi, bu k\u00fclliyelere ait menkul vee gayrimenkul mallar ve nihayet bu vakfiye h\u00fck\u00fcmlerine ayk\u0131r\u0131 davrananlara ait a\u011f\u0131r beddua c\u00fcmleleri var. <\/b><\/p>\n <\/p>\n 10- \u201cAyasofya a\u00e7\u0131ls\u0131n\u201d diye mitingler d\u00fczenlenirdi eskiden. Ayasofya\u2019n\u0131n yeniden ibadethane haline getirilmesi i\u00e7in neler s\u00f6ylersiniz?<\/b><\/p>\n Bence en g\u00fczel \u00e7\u00f6z\u00fcm, Avrupal\u0131 bir siyaset\u00e7inin dilinden olan \u00e7\u00f6z\u00fcm: \u2018Bence ana mekan Cami olarak ibadete a\u00e7\u0131lmal\u0131; galeriler ise Hristiyan alemi ve b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya a\u00e7\u0131k halde kalmal\u0131. B\u00f6ylece her iki din mensuplar\u0131 Ayasofya\u2019y\u0131 sever.\u2019 <\/b>E\u011fer bu manada hareket edilirse, baz Hristiyan h\u00fck\u00fcmetler de memnun kalacaklard\u0131r. T\u00fcrk Milleti de Fatih\u2019in bedduas\u0131ndan kurtulmu\u015f olacakt\u0131r.<\/p>\n : Ayasofya M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ibadetine a\u00e7\u0131lmal\u0131, tart\u0131\u015fma ve h\u00fcz\u00fcn konusu olmaktan kurtar\u0131lmal\u0131d\u0131r. Buras\u0131n\u0131n ibadete a\u00e7\u0131lmas\u0131, m\u00fc\u015ftemilat\u0131nda yap\u0131labilecek baz\u0131 d\u00fczenlemelerle birlikte m\u00fcze olarak kullan\u0131lmas\u0131na da engel de\u011fildir. Bu ibadete a\u00e7ma, buray\u0131 as\u0131rlarca mabed olarak kullanan Hiristiyanlar\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011funu da memnun edecektir. Tarihi rekabetler ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 husumetler bir tarafa b\u0131rak\u0131larak, as\u0131rlar\u0131n mabedi olan bu yap\u0131t, hasretini \u00e7ekti\u011fi manevi havaya bir an \u00f6nce kavu\u015fturulmal\u0131d\u0131r. Bu husuda Fatih\u2019in Vakfiyesindeki bedduadan\u00a0 da kurtulunmu\u015f olunacakt\u0131r.<\/p>\n Ayasofya’n\u0131n ibadete a\u00e7\u0131lmas\u0131, m\u00fc\u015ftemilat\u0131ndaki T\u00fcrk\u00a0devri eserlerinin milli k\u00fclt\u00fcre kazand\u0131r\u0131lmas\u0131 ve bu eserlerin yap\u0131l\u0131\u015f gayesine uygun bir \u015fekilde kullan\u0131ma a\u00e7\u0131lmas\u0131 do\u011fru olacakt\u0131r. Zira Ayasofya, T\u00fcrk hakimiyet ve istiklalinin sembollerinden biridir. Bu bak\u0131mdan Peyami Safa’n\u0131n pek hakl\u0131 olarak dedi\u011fi gibi, “ibadethanenin tekrar ibadethane\u00a0olarak kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 istemek yobazca bir hayal san\u0131lmamal\u0131d\u0131r”[8]<\/a>.<\/p>\n \u00a0\u00a0<\/b><\/p>\n [1]<\/a> Sezer Tansu\u011f, “Ayasofya ve Osmanl\u0131 Ekleri”, Ayasofya M\u00fczesi Y\u0131ll\u0131\u011f\u0131<\/i>, nr. 8, \u0130stanbul 1969, s. 57.<\/p>\n<\/div>\n [2]<\/a> Feridun Dirimtekin, “Ayasofya’n\u0131n Bronz Kap\u0131lar\u0131”, Ayasofya M\u00fczesi Y\u0131ll\u0131\u011f\u0131<\/i>, nr. 3, \u0130stanbul 1961, s. 12; Erdem Y\u00fccel, “Ayasofya \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve Yap\u0131lan Onar\u0131mlar”, s.159; Semavi Eyice, “Ayasofya Horologionu ve Muvakkithanesi”, Ayasofya M\u00fczesi Y\u0131ll\u0131\u011f\u0131<\/i>, nr. 9, \u0130stanbul 1983, s. 20.<\/p>\n<\/div>\n [3]<\/a> Ayasofya<\/i>, Net Turistik Yay\u0131nlar Sanayi ve Ticaret A.\u015e., \u0130stanbul Ts, s. 45.<\/p>\n<\/div>\n [4]<\/a> Azade Akar, “Ayasofya’da Bulunan T\u00fcrk Eserleri ve S\u00fcslemelerine Dair Bir Ara\u015ft\u0131rma”, Vak\u0131flar Dergisi, <\/i>Say\u0131. 9, <\/i>Ankara 1971, <\/i>s. 277-290; R\u00fcknettin Akbulut, “Ayasofya Art\u0131k Bir T\u00fcrk Eseridir”, Hayat Tarih Mecmuas\u0131<\/i>, Y\u0131l. 1, c. 1, Say\u0131. 4, 1 May\u0131s 1965, s. 34.<\/p>\n<\/div>\n [5]<\/a> A. S\u00fcheyl \u00dcnver, \u0130stanbul Risaleleri<\/i>, c. 2, \u0130stanbul 1995, s. 60-61; Halim Baki Kunter, “Ayasofya Meselesi”, Yeni \u0130stanbul<\/i> Gazetesi<\/i>, 10-23. 04. 1966, s. 6.<\/p>\n<\/div>\n [6]<\/a> Erdem Y\u00fccel’den aktaran Ha\u015fim S\u00f6ylemez, Aksiyon<\/i> Dergisi<\/i>, 17 \u015eubat 2003, s. 29; Emin Aky\u00fcz, Ayasofya Davas\u0131, <\/i>Ankara 1959, s. 47; Jane Taylor, \u0130stanbul \u0130mparatorluklar\u0131n Ba\u015fkenti<\/i>, \u00c7ev. \u0130nci T\u00fcrko\u011flu, \u0130stanbul 2000, s. 75.<\/p>\n<\/div>\n
<\/p>\n
\n